Hoe kon de PFAS-vervuiling in Helmond jarenlang doorgaan?

De PFAS-vervuiling in Helmond is uitgegroeid tot een van de meest besproken milieuschandalen van de afgelopen jaren. Wat begon als lokale bodemverontreiniging rond het bedrijf Custom Powders, blijkt het resultaat van decennialang falend toezicht, onduidelijke vergunningverlening en gebrekkige kennis over PFAS. Een onafhankelijk onderzoek van bureau Berenschot moest duidelijk maken hoe de PFAS-vervuiling in Helmond zo lang onopgemerkt kon blijven, maar laat vooral zien hoe groot de bestuurlijke en administratieve tekortkomingen zijn geweest.

PFAS-vervuiling Helmond jarenlang niet herkend

In mei vorig jaar eiste de gemeenteraad van Helmond opheldering over de gang van zaken. Bureau Berenschot kreeg de opdracht om de periode van 1994 tot en met 2025 onder de loep te nemen. Centraal stond de vraag hoe de vergunningverlening, het toezicht en de handhaving rondom Custom Powders zijn verlopen.

Een van de belangrijkste conclusies van Berenschot is dat veel cruciale informatie simpelweg niet meer te achterhalen is. Er zijn grote hiaten in de archivering, waardoor niet kan worden gereconstrueerd hoe vergunningaanvragen zijn beoordeeld en welke afwegingen daarbij zijn gemaakt. Documenten zijn in het verleden vernietigd, wat destijds wettelijk was toegestaan. Hierdoor ontbreekt nu essentiële context om vast te stellen waar het toezicht mogelijk heeft gefaald.

Beperkte kennis over PFAS speelde grote rol

Daarnaast wijst Berenschot op de beperkte kennis over PFAS in de jaren negentig en begin jaren 2000. PFAS, ook wel ‘forever chemicals’ genoemd, breken nauwelijks af in het milieu en kunnen schadelijk zijn voor mens en natuur. De stoffen worden onder meer toegepast in anti-aanbaklagen, waterafstotende kleding en industriële processen. Lange tijd was zowel de schadelijkheid als de detectie van PFAS technisch en wetenschappelijk beperkt bekend.

In 2001 kreeg Custom Powders een nieuwe vergunning voor het lozen van afvalwater dat vrijkwam bij het reinigen van machines. Of deze vergunning ook betrekking had op procesafvalwater, is achteraf niet meer vast te stellen. In 2006 wilde het bedrijf een systeem installeren om de uitstoot van PFOA – een bekende PFAS-variant – te verminderen. Volgens Berenschot had de overheid toen moeten weten dat deze stof schadelijk was. Toch werd geen onderzoek gedaan naar mogelijke vervuiling in de omgeving.

Overheid liep achter bij PFAS-vervuiling Helmond

In 2011 kondigde Custom Powders aan te willen overstappen op GenX, een stof die later eveneens schadelijk bleek te zijn. Het is onduidelijk of het bedrijf deze stof correct registreerde, terwijl dat volgens de vergunning verplicht was. Berenschot concludeert dat de overheid structureel achterliep op de kennis en ontwikkelingen binnen het bedrijfsleven. “De overheid loopt achter de feiten aan, zonder dat zij daar direct iets aan kan doen,” stelt het bureau.

PFOA werd pas in 2013 officieel opgenomen op de Europese lijst van zeer zorgwekkende stoffen. Opvallend genoeg leidde ook dit niet tot aanvullend onderzoek naar mogelijke milieuvervuiling rond Custom Powders. Waarom dit niet gebeurde, blijft onduidelijk.

Oppervlakkige inspecties en gebrek aan continuïteit

In datzelfde jaar kreeg Custom Powders de status van ‘type B-inrichting’, waardoor een vergunningsplicht verviel. Hoe en waarom deze wijziging is doorgevoerd, kon Berenschot niet achterhalen. Het bureau spreekt van inspecties die “een oppervlakkige indruk” maken. Dat het om een relatief klein bedrijf ging, zou hebben meegespeeld in het ontbreken van diepgaand toezicht.

Bovendien kreeg het bedrijf regelmatig met wisselende inspecteurs te maken. Hierdoor ontbrak consistentie in de beoordeling en was er weinig binding met het dossier. Inspecteurs hadden geen volledig beeld van de activiteiten en de stoffen die bij Custom Powders werden verwerkt. Tegelijkertijd plaatst Berenschot de kanttekening dat intensievere inspecties destijds mogelijk ook weinig extra informatie hadden opgeleverd, gezien de beperkte kennis en meetmethoden.

Aangifte en lessen voor de toekomst

Custom Powders verwerkte PFAS tot 2018. In dat jaar werd de vervuiling in de omgeving openbaar. Zembla concludeerde dat het bedrijf jarenlang PFAS uitstootte via de lucht en lozingen op het riool. De gemeente Helmond en het waterschap deden aangifte van de vermeende illegale lozingen. Of het Openbaar Ministerie overgaat tot vervolging, is nog niet bekend.

Berenschot adviseert om de kwaliteit en diepgang van inspecties structureel te verbeteren, duidelijke richtlijnen te hanteren en kennis sneller te vertalen naar beleid. Ook pleit het bureau ervoor om gemeenteraden in crisissituaties eerder en vertrouwelijk te informeren. De PFAS-zaak in Helmond laat volgens Berenschot zien hoe kwetsbaar het toezicht is wanneer kennis, archivering en continuïteit ontbreken.

ASML schrapt 1700 banen in Veldhoven ondanks recordomzet: reorganisatie moet innovatie versnellen. Lees hier meer!